پېژندنه: یو ساده مثال

یوه شېبه فکر وکړئ؛ تاسو په کروړونو روپۍ ورکړې دي او یو ډېر شاندار او عصري موټر مو واخیست. خو د پیسو له ورکولو وروسته هم د هغه موټر اصلي کیلي د پلورونکي (ډیلر) سره ده. تاسو ته دا اجازه نشته چې:

  • په خپل موټر کې د خپلې خوښې انجن ولګوئ
  • خپل میوزیک سیسټم پکې ځای پر ځای کړئ
  • یا کوم بل بدلون پکې راولئ

تر دې پورې چې که موټر مو خراب شي، نو تاسو مجبور یئ چې بېرته هماغه ډیلر ته ورشئ. هغه به یې په خپله خوښه او خپله بیه درته جوړوي. که چېرې هغه ډیلر یوه ورځ ووایي چې "ستاسو څخه خوښ نه یم"، نو ستاسو موټر به هم د ځمکې پر سر بې کاره ولاړ وي.

بېخي همدغه کیسه د کوم عام موټر نه ده، بلکې د نړۍ د تر ټولو مشهورې جنګي الوتکې F-16 ده. دا کوم خیالي داستان نه دی، بلکې یو داسې تریخ حقیقت دی چې د نړۍ ډېر هېوادونه پرې ښه پوهیږي خو له مجبوریت له مخې یې مني. راځئ چې د وسلو د نړۍ دې پټې لوبې ته یوه ژوره او تفصیلي کتنه وکړو.

د F-16 لنډ تاریخ: دا الوتکه له کومه راغله؟

د F-16 کیسه د ۱۹۷۰ لسیزې له پیله پیلیږي. امریکایي هوایي ځواک د یوې داسې الوتکې په لټه کې و چې:

  • سپکه وي (د پخوانیو جنګي الوتکو په پرتله)
  • چابکه وي (په هوا کې ژر لوری بدلولای شي)
  • ارزانه وي (ترڅو په ډېر شمېر جوړه کړای شي)
  • او ډېرې وسلې لېږدولای شي

جنرال ډاینامکس (اوس لاکهېډ مارټن) شرکت د دې الوتکې لومړنۍ نمونه جوړه کړه او د ۱۹۷۴ کال د فبرورۍ پر ۲مه نېټه یې لومړنۍ الوتنه وکړه. د امریکا هوایي ځواک دومره خوښ شو چې سمدستي یې د لوی تولید امر ورکړ.

وروسته، د سړې جګړې (Cold War) پر مهال، امریکا دا الوتکه خپلو همکارو هېوادونو ته پلورل پیل کړل. نه یوازې د تجارت لپاره، بلکې د یوې ستراتیژیکې لوبې لپاره چې موږ به یې لاندې په تفصیل سره وګورو.

د امریکا اصلي لوبه: 'سیاسي پټۍ' (Political Leash)

امریکا تر نن پورې خپلې F-16 جنګي الوتکې د نړۍ له ۲۵ څخه زیاتو هېوادونو ته پلورلې دي. په دې نوملړ کې د پاکستان، ترکیې، مصر، اردن، یونان، تایوان، سنګاپور، انډونیزیا، پولنډ او ډېرو نورو هېوادونو نومونه شامل دي.

خو کله چې یو هېواد دا الوتکې اخلي، نو دا یوازې د وسلو یوه ساده سودا نه وي. د دفاعي چارو پوهان دې ته "سیاسي پټۍ" (Political Leash) وایي.

دا پټۍ څنګه کار کوي؟

کله چې تاسو په اربونو ډالر F-16 اخلئ، نو تاسو یوازې یوه الوتکه نه ده ترلاسه کړې. بلکې تاسو ترلاسه کوئ:

۱. د پرزو (Spare Parts) محتاجي:

د F-16 پرزې یوازې د امریکایي کارخانو لخوا جوړیږي. هر انجن، هره پنکه، هر هایدرولیک پمپ، ټول امریکا ته اړتیا لري. که امریکا یوه ورځ وویل چې "نور پرزې نه درکوو"، نو ستاسو الوتکه به د څو مياشتو یا کلونو لپاره په خپلو ګودامونو کې د اضافي پرزو انتظار باسي او بیا به یوه ورځ د ترمیم وړ نه وي.

۲. د سافټویر اپډېټ محتاجي:

عصري F-16 الوتکې د سپېس شټل (Space Shuttle) په څېر د ملیونونو کرښو د کمپیوټري کوډ پر بنسټ چلیږي. دا سافټویر هر کال اپډېټ کیږي. که تاسو دا اپډېټونه ترلاسه نه کړئ، نو ستاسو "عصري" الوتکه به ورو ورو زړه او د دښمن الوتکو پر وړاندې ناکارېږي.

۳. د وسلو محتاجي:

د F-16 میزایلونه هم امریکایي دي. د AIM-120 AMRAAM هوا ته هوا میزایل چې د دې الوتکې اصلي وسله ده، بیا هم یوازې له امریکا ترلاسه کېدای شي. که امریکا ورکول بند کړي، ستاسو پیلوټ به الوتکه پرته له بشپړ میزایلونو چلوي.

۴. د روزنې (Training) محتاجي:

د F-16 پیلوټانو روزنه هم تر ډېرې کچې امریکایي انسټیټیوټونو ته اړتیا لري. د الوتکې د نویو ورژنونو لپاره به تخنیکي کارمندان هم امریکا ته د روزنې لپاره ځي.

دا سیاسي پټۍ عملاً ولیدل شوه:

دا یوه نظریاتي خبره نه ده. په تاریخ کې ډېرې دغسې بېلګې شته:

  • پاکستان (۱۹۹۰): کله چې د کارګیل وروسته او د افغانستان د جګړې پر مهال سیاسي اختلافات راپورته شول، امریکا د پاکستان لپاره د F-16 پرزو او وسلو ورکول بند کړل. پاکستاني F-16 الوتکې د سپېر پارټس د نشتوالي له امله ورو ورو له کاره ولوېدې.
  • ترکیه (۲۰۱۹): کله چې ترکیې د روسیې S-400 میزایل سیسټم واخیست، امریکا ترکیه د F-35 برنامې نه وایستله. دې سمدستي ښکاره کړه چې د وسلو پلور د سیاسي اطاعت سره تړلی دی.

د اسرائیل ځانګړی تړون (The Sufa Exception): ولې؟

اوس دلته یو بل لوی او حیرانوونکی حقیقت مخې ته راځي. اسرائیل هم F-16 الوتکې لري، خو د هغوی الوتکې د F-16I Sufa (سوفا؛ په عبري ژبه کې د "توفان" معنا لري) په نوم یادیږي.

دا کومې عامې الوتکې نه دي. اسرائیل له امریکا سره یو ډېر ځانګړی تړون کړی دی. د دې تړون له مخې، اسرائیل ته دا اجازه ورکړل شوې چې په الوتکو کې بدلونونه راولي.

اسرائیلیانو دا الوتکه تر کومه حده بدله کړه؟

هغوی په F-16I Sufa کې نږدې ۵۰ سلنه امریکایي سیسټمونه لرې کړي او پر ځای یې خپله ځايي اسرائیلي ټیکنالوژي نصب کړې ده:

۱. راډار سیسټم: هغوی پکې خپل خورا پرمختللی Elta EL/M-2032 راډار لګولی دی. دا راډار د اصلي امریکایي راډار په پرتله ډېر هدفونه په یو وخت کې تعقیبولای شي او ډېر ښه کار کوي.

۲. الیکټرونیک وارفیئر سیسټم: خپل Elisra SPS-3000 الیکټرونیک وارفیئر سیسټم یې پکې ځای پر ځای کړی دی. دا سیسټم د دښمن د راډار او میزایلونو د ګمراه کولو لپاره ډېره لوړه وړتیا لري.

۳. Python-5 میزایل: تر ټولو مهمه دا چې، خپل ځايي Python-5 میزایل یې پکې شامل کړي دي. دا میزایل د لرې واټن هدفونو د ویشتلو وړتیا لري، هم له مخکې او هم د شا له لوري.

۴. د تېلو ظرفیت زیاتول: هغوی د الوتکې د تېلو ساتلو ظرفیت هم لوړ کړی دی، چې دا د الوتکې د الوتنې وخت (Endurance) زیاتوي.

ولې امریکا اسرائیل ته دا اجازه ورکوي؟

دا یوه ډېره مهمه پوښتنه ده. د دې ځواب د امریکا او اسرائیل په ستراتیژیکو اړیکو کې پروت دی:

  • اسرائیل د امریکا ترټولو باوري همکار دی چې سیاسي، اقتصادي او استخباراتي اړیکې یې ډېرې ژورې دي.
  • اسرائیل ته د ځان دفاع لپاره د بشپړې وړتیا ورکول د امریکا د ستراتیژیکو ګټو سره سمون لري.
  • اسرائیلي تخنیکي پرمختګونه د امریکا لپاره هم ګټور وي او ډېر ځله یې له یو بل سره شریکوي.

د رېنج توپیر: په هوا کې د ژوند او مرګ جنګ

د پاکستان، ترکیې او مصر په وړاندې د اسرائیل د F-16I الوتکو یو لوی ستراتیژیک برتري شته چې هغه د میزایلو د ویشتلو واټن (Range) دی.

هېوادالوتکهد میزایل ډولد ویشتلو واټن
اسرائیل(F-16I)Python-5~۱۵۰+ کیلومیټره
پاکستان(F-16)AIM-120C~۱۰۰ کیلومیټره
ترکیه(F-16)AIM-120C~۱۰۰ کیلومیټره
مصر(F-16)AIM-7 Sparrow~۷۰ کیلومیټره

دا ۵۰ کیلومیټره فرق ولې داسې مهم دی؟

داسې تصور وکړئ چې په هوا کې اسرائیلي او پاکستاني F-16 مخامخ شي (یوازې د مثال لپاره):

  • لومړۍ مرحله (۲۰۰ کیلومیټره واټن): دواړه الوتکې یو بل ته نږدې کیږي.
  • دویمه مرحله (۱۵۰ کیلومیټره واټن): اسرائیلي پیلوټ د خپل پرمختللي راډار له امله پاکستاني الوتکه وویني، هدف لاک کړي او Python-5 میزایل فائر کړي. پاکستاني الوتکه لاهم له دښمن څخه خبره نه ده.
  • دریمه مرحله (۱۵۰-۱۰۰ کیلومیټره واټن): پاکستاني پیلوټ ته د دښمن د الوتکې راروان میزایل ښکاره کیږي. هغه مجبور دی چې د میزایل د غولولو لپاره هم حرکت وکړي او هم د ویشتلو لپاره دښمن ته نور هم نږدې شي.
  • پایله: په ۹۹ سلنه حالاتو کې، پاکستاني پیلوټ به هدف ته د رسېدو دمخه په نښه شي.

دا د ستراتیژیک برتري یو ښه مثال دی چې یوازې د تخنیکي بدلونونو پر بنسټ ترلاسه کیږي.

د سورس کوډ (Source Code) قلف: د الوتکې دماغ

شاید ستاسو ذهن ته دا پوښتنه راشي: که یو هېواد غواړي چې پخپله د چین، فرانسې، یا کوم بل هېواد میزایل په دې الوتکه کې ولګوي، نو ولې یې نه شي کولای؟

د دې مخنیوي لپاره امریکا د "سورس کوډ" لاک له وسیلې کار اخلي.

سورس کوډ دقیقاً څه دی؟

سورس کوډ د الوتکې د کمپیوټري سیسټم دماغ او پاسورډ دی. فکر وکړئ لکه ستاسو د سمارټ فون د عملیاتي سیسټم (Operating System) په څېر. که چېرې ستاسو فون یو ناپېژندل شوی اپلیکیشن وویني چې د هغه سیسټم سره مطابقت نه لري، نو هغه اپلیکیشن به کار ونه کړي.

د F-16 سافټویر هم همداسې جوړ شوی دی. که تاسو د بل هېواد میزایل په فزیکي ډول په الوتکه کې فټ هم کړئ، الوتکه به یې فائر نه کړي، ځکه د الوتکې امریکایي سیسټم به هغه میزایل ونه پېژني.

که چېرې چا هڅه وکړه؟

که کوم هېواد د زور یا هیکینګ له لارې دا سیسټم ماتولو هڅه وکړي، نو درې خورا خطرناکې پایلې ورته په تمه دي:

۱. سمدستي د سیسټم بندېدل: د الوتکې سافټویر به د Tamper Detection (لاسوهنې کشفولو) فیچر له مخې ټول سیسټم وتړي. الوتکه به له کاره ولویږي او پرته له امریکایي متخصصینو به یې بیا فعالول ناشوني وي.

۲. امریکا ته سمدستي خبرداری: د F-16 الوتکو ځینې بڼې د Data Link سیسټم له لارې د خپلو تخنیکي معلوماتو راپور ورکوي. د لاسوهنې معلومات به د امریکا لاګ سرورونو (Log Servers) ته ورسیږي.

۳. د تړون ختمېدل او د ملاتړ بندېدل: کله چې امریکا خبره شي، د دفاعي همکارۍ تړون به فسخ شي:

  • پرزې (سپېر پارټس) به بندې شي.
  • د انجن ملاتړ به پای ته ورسیږي.
  • د پیلوټانو د روزنې برنامه به بنده شي.
  • په اربونو ډالرو اخیستل شوې الوتکې به د ځمکې پر سر په کباړ بدلې شي.

د نړۍ د نورو هېوادونو د ځان خلاصولو هڅې

د F-16 له لارې د امریکا دې بالادستۍ ته ځینو هېوادونو د ځان خلاصولو هڅه هم کړې ده:

  • چین: چین د امریکا د F-16 پر وړاندې خپله J-10C جنګي الوتکه رامنځته کړه، چې د ورته توان لرونکې ده. چین دا الوتکه اوس پاکستان او نورو هېوادونو ته پلوري.
  • فرانسه: فرانسه خپله Dassault Rafale الوتکه لري او دا ګټه یې لري چې ډېر لږ ستراتیژیک تقیدات (Restrictions) لري. هند او قطر چې پخوا تر یوې کچې امریکا ته محتاج وو، اوس د Rafale په اخیستلو سره ازاد دي.
  • روسیه: روسیه خپلې Su-35 او MiG-35 الوتکې خپلو پیرودونکو ته پلوري، خو د روس-اوکراین جګړې وروسته د روسي وسلو اعتبار کم شوی دی.

پاکستان په دې لوبه کې چېرې ولاړ دی؟

پاکستان د F-16 له کاروونکو هېوادونو څخه دی. پاکستان لري:

  • F-16A/B Block 15: پخوانۍ بڼه
  • F-16C/D Block 52+: نوې بڼه چې اوس هم فعاله ده

د ۲۰۲۲ کال امریکايي ملاتړ: د بایډن حکومت د پاکستاني F-16 د ملاتړ لپاره ۴۵۰ ملیون ډالر منظور کړل. خو پاکستان پدې هم ښه پوهیږي چې:

  • په ۱۹۹۰ لسیزه کې کله چې د کارګیل وروسته تاوتریخوالی راغی، امریکا سمدستي د پاکستان لپاره د F-16 پرزو ورکول بند کړل.
  • د ۲۰۱۱ کال د ایبټ آباد عملیاتو (د اسامه بن لادن د وژلو) وروسته اړیکې خرابې شوې.
  • همدا لامل دی چې پاکستان اوس J-10C او JF-17 هم لري، ترڅو د یوه پلورونکي (Single Vendor) محتاجي کمه کړي.

د راتلونکي لپاره: ایا هېوادونه له دې جال نه ځان خلاصولای شي؟

دا یوه ستراتیژیکه پوښتنه ده. د دې ځواب کې درې لارې شته:

  • لومړۍ لار - خپله ملي جنګي الوتکه جوړول: دا خورا اوږده او ګرانه لار ده. ترکیه د TAI TF-X (Kaan) په نوم خپله ملي جنګي الوتکه جوړوي. هند هم HAL Tejas ملي الوتکه لري. خو دا کار لسیزې او اربونه ډالر غواړي.
  • دویمه لار - له ډېرو هېوادونو څخه د وسلو خریداري: پاکستان د امریکایي F-16 سره سره چینایي J-10C او مشترک JF-17 هم اخیستي دي. دا د یوه هېواد محتاجي کموي.
  • دریمه لار - د وسلو د تولید ملي ظرفیت جوړول: د میزایلونو او پرزو ملي تولید کول. پاکستان د NESCOM له لارې ځینې میزایل جوړوي.

پایله: وسله که د سیاسي غلامۍ تړون؟

د وسلو د عصري نړۍ تریخ حقیقت دا دی چې الوتکې او میزایلونه یوازې د اوسپنې او باروتو نوم نه دی. دا یو داسې پیچلی سیاسي او اقتصادي جال دی چې:

  • کله یو هېواد پکې ننوځي، ترې ځان خلاصول ډېر وخت، پیسې او هڅې غواړي.
  • د وسلو پلورونکی هېواد د پیرودونکي هېواد د بهرنۍ پالیسۍ لپاره یوه ستراتیژیکه وسیله په لاس کې لري.
  • کوچني هېوادونه چې د خپلې دفاع لپاره بهرنیو وسلو ته اړ دي، تل د لویو هېوادونو د سیاسي فشار لاندې وي.

د F-16 کیسه موږ ته دا درس راکوي چې د بل هېواد پر ټیکنالوژۍ تکیه کول واقعاً د سیاسي خپلواکۍ د یوې برخې له لاسه ورکول دي.

د وخت پوښتنه دا ده: ایا هېوادونه باید د عصري وسلو اخیستلو لپاره سخت شرایط منلو ته چمتو وي، او که باید په خپل ملي دفاعي صنعت پانګونه وکړي — حتی که دا ستونزمنه هم وي؟

ستاسو نظر خورا مهم دی. خپل فکرونه لاندې په کمېنټونو کې راسره شریک کړئ!